ik hou van mensen die blijven, zei hij,
we stonden samen onder het afdak te turen
naar het kantwerk van de winterbomen
en door zijn woorden had ik moeite om weg te gaan

hij voerde me door de geschonden lanen van zijn jeugd,
langs vergane boomgaarden, nabij tere beken,
voor een gesloopt huis hield hij halt en
keek heimelijk door het venster van zijn eerste liefde
aarzelend sloop er zomer in zijn stem
en ik zag dat hij even weg was

————————————-

uit: ‘Een mens op de bodem’, 2001.
Victor Vroomkoning 

”Het leven moet vooruit geleefd, maar achterwaarts begrepen worden.” Deze uitspraak van filosoof Kierkegaard kwam in me op, toen ik nadacht over de film ‘Never let me go’. In de film zien we de jonge vrouw Kathy die achterom kijkt naar het leven dat ze tot nu leefde. Een leven wat niet zo lang heeft geduurd. Een leven waarvan begin af aan al bij vast stond dat het op jonge leeftijd beëindigd zou worden. Een leven wat al uitgestippeld was toen Kathy geboren werd.

Dat ze op de wereld kwam met een vastomlijnd doel is Kathy wel duidelijk. Haar lot was al bepaald, evenals dat van haar vrienden, Tommy en Ruth, waarmee ze opgroeide binnen de veilige muren van de kostschool Hailsham. Van jongs af aan wordt het hen verteld: hoe bijzonder ze zijn en hoe nobel het lot wat hen te wachten staat, is. Voor degene van buitenaf die het verhaal bekijkt of leest, is het eerder een noodlot. Een onbegrijpelijk noodlot, want waarom verzet niemand zich? Waarom breekt niemand uit het systeem? We zien de kansen voorbij schieten en de tragiek van de situatie grijpt ons al snel naar de keel. Maar als je altijd hebt geleerd dat de buitenwereld gevaarlijk en eng is, waarom zou je daar dan naar verlangen?

We kunnen ons afvragen of ons leven wel zo verschillend is als dat van de kinderen van Hailsham. Uiteindelijk groeien ook wij op in een systeem waarin allerlei verwachtingen aan ons gesteld worden: het volgen van een gedegen opleiding, bouwen aan een carrière, het wel of niet stichten van een gezin en als al die taken erop zitten mogen we genieten van ons pensioen. Ook wij komen op een zekere dag tot ‘completion’, zoals ze het in de film noemen. Op een zekere dag is ons leven van voldoende belang geweest. Hebben we, zo vraagt Kathy zich aan het eind af, niet allemaal het gevoel dat we te weinig tijd hebben gehad?

Tijd om te genieten van wat werkelijk waardevol is en zin geeft. Dat vergt de moed om hiervoor te vechten. Om de grenzen van het systeem te bevragen en uit te rekken. Leven in het hier en nu en leren van de ervaringen die we achteraf pas begrijpen.

Veel lijkt te programmeren, in te plannen. Maar als we iets kunnen leren van Never let me go, dan is het wel dat wat er werkelijk toe doet, zich niet houdt aan de regels van hoe het moet of hoe het van tevoren is bedacht. Dat valt niet te sturen. Het leven gaat zijn eigen gang. De vraag die dan voor ons allemaal blijft staan, is dan: wat doen we met de tijd die we hebben? Wat bepaalt kwaliteit van leven in het licht van eindigheid?

http://www.ikonrtv.nl/uitzendingDyn.aspx?lIntType=31&lIntEntityId=929

Uit: De broedfactor, Betrokkenheid aanwakkeren in organisaties en samenleving, Peter Camp, p.18

Ik zal niet geloven in het recht van de sterkste,
in de taal van het eigenbelang,
in de macht der machtigen.

Maar ik wil geloven in het recht van de zwakste,
in de open hand,
in de macht van de overtuiging.

Ik zal niet geloven in de scheiding tussen rijk en arm,
hoog en laag,
in voorrechten,
in de gevestigde orde,

maar ik wil geloven dat alle mensen mensen zijn,
dat de orde van de macht
en het onrecht,
wanorde is.

Ik zal niet geloven in het mechanisme van productie en consumptie,
in de mens als kostenfactor,
in de mens als wegwerpartikel.

Maar ik wil geloven in de arbeid als dienst,
in het werken aan de leefbaarheid van deze aarde,
in de menselijke solidariteit en verbondenheid.

Ik zal niet geloven dat ik de verdrukking elders kan
bestrijden
als ik het onrecht hier laat bestaan.

Maar ik wil geloven dat recht één is,
hier en daar,
dat ik niet vrij ben zolang nog een mens slaaf is.

Ik zal niet geloven dat alle moeite tevergeefs is.
Ik zal niet geloven dat de droom van de mensheid
een droom zal blijven.

Maar ik durf geloven – altijd en ondanks alles -

in de nieuwe mens,
in de andere weg.

Ik durf geloven in God’s eigen droom:
een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.

Credo geschreven door Dorothee Sölle

(Is er spektakel nodig om jongeren te bereiken?)

Aanleiding:

In één van mijn stages organiseerde ik samen met een aantal andere jongvolwassenen een jeugddienst. Deze dienst zou worden gehouden op de zondagochtend en daarom waren alle leeftijden, jong en oud, van harte welkom. Wat me opviel in de voorbereidingen en de uitvoering, was dat we grotendeels de normale onderdelen (gebed, zingen, preek) volgden maar hier een hipper tintje aan gaven. Engelse liedjes, wat meer ‘ruige’ instrumenten, een stoere flyer, een preek van een jeugdwerker met veel stoere taal en als extraatje was er nog een dansact van een meidengroep uit een andere kerk. Op zichzelf was het een prima dienst, maar om nou te zeggen dat in het speciaal jongeren erdoor geraakt werden, of dat het gevoel van betrokkenheid van de jeugd bij de kerk vergroot was nadien – dat was volgens mij niet het geval.

Een terechte vraag zou zijn: waarom hebben jullie dit zo gedaan? Deze vraag hebben wij onszelf nooit gesteld en waarschijnlijk ligt daar al een deel van het ‘probleem’. Waarom doe je wat je doet? Wat wil je precies bereiken? Jeugddiensten werden zo’n twee keer per jaar ingeroosterd en zelden week men af van het normale patroon, de gebruikelijke liturgie. Het is een vrij simplistische gedachte om ervan uit te gaan dat als je een wat hippere aankleding gebruikt en een element van amusement invoegt, je dan de aandacht van jongeren trekt. Toch is het, bewust of onbewust, wel vaak iets wat onze overwegingen bij de organisatie kleurt. Voor mij was dit een reden om  hier eens verder op in te gaan: is er daadwerkelijk spektakel nodig om jongeren te bereiken? Daarmee samenhangend: hoe kunnen we het beste vieren met jongeren?

Van kick naar kick

Als we kijken naar het aanbod van hedendaagse activiteiten speciaal gericht op jongeren, dan valt het sowieso al op dat er een uitgebreide markt is waar ieder individu een eigen pakket samen kan stellen. Een dagje Bevrijdingfestival wordt opgevolgd door een weekend genieten van het tienerprogramma van Opwekking, dan vervolgens is er de EO Jongerendag, een zomerreis naar Taizé en sluiten we de zomer af met het Flevo Festival. Daar tussendoor worden de weekenden opgevuld met concerten evenals (jeugd-)vieringen in de kerk. Een bonte mix waarbij de grenzen tussen christelijk en seculier niet altijd even helder meer zijn – en voor veel jongeren maakt dat ook niet zoveel uit. Hier kom ik later in dit essay nog even op terug.

Voor oudere generaties is dit vaak lastig te begrijpen. Ze worden al moe bij de gedachte alleen al. Ik begreep hier opeens wat meer van toen ik een jaar geleden weer eens op de EO Jongerendag rondliep: wat een herrie, wat een drukte en wat een overdreven show! Toch: de jeugddienst die ik organiseerde trok een handje vol extra jongeren, terwijl het Gelredome elk jaar helemaal vol zit. Blijkbaar doet de EO iets goed in hun manier van vieren met jongeren.

Belevingscultuur

Het zou te gemakkelijk zijn om evenementen en vieringen als deze af te schrijven als puur oppervlakkig vermaak. Als enkel een zucht naar een nieuwe kick, een volgende bevrediging. Toch heeft het daarmee wel iets te maken. In de Grenzeloze Generatie worden jongeren van deze tijd als volgt getypeerd: [1]

‘’Uit analyses blijkt hoeveel belang er wordt gehecht aan de buitenkant in het algemeen en aan kleding en uiterlijk in het bijzonder, en hoe dat aan de binnenkant wordt gespiegeld door fascinatie voor heftige emoties en het ervaren van kicks. Jongeren leven met hartstocht en spanning in een ‘belevingscultuur’. Dat blijkt onder andere uit de toenemende acceptatie van grof geweld, uitbuiting en seks op internet, tv en in films en games – het bloed spat eraf – en uit het continue zoeken naar prikkels en kicks in de vrijetijdssfeer.’’

Kenmerkend voor de jeugdcultuur is de behoefte aan ervaring en beleving: jongeren willen geraakt worden en zijn hier, door hun fysieke en psychische ontwikkelingen, extra gevoelig voor. Dat dit rondom het geloof net zo werkt, is daarom ook niet iets om van op te kijken. ‘’Er is gebleken dat veel jongeren hun eerste echte geloofservaring buiten de kerk opdoen. Conferenties en kampen spelen hierin dan ook een belangrijke rol. Jongeren lopen rond in een omgeving die afwijkt van hun gewone wereld, hun zintuigen staan open en ze zijn gemotiveerd om iets te omarmen. Op conferenties is de kwaliteit van bijvoorbeeld de muziek vaak beter en daar gaan jongeren voor’’.[2] Muziek speelt hoe dan ook een grote rol. Of het nou ingetogen Taizé-muziek is, of hippe worship. (Dit varieert per jongere, per persoonlijkheid en subcultuur.) Het creëert de juiste sfeer, waardoor bij veel jongeren openheid en ontvankelijkheid voor een spirituele dimensie ontstaat.

Lichaam in liturgie

Maar hiermee is niet alles gezegd. Voelen en geraakt willen worden, gaat veel verder dan enkel een goede sfeer, met of zonder muziek. Het heeft ook te maken met ‘lijfelijkheid’: iets aan den lijve willen ervaren. Dit draagt een aspect van experiment in zich, iets waardoor jongeren veel meer oppikken dan het moeten luisteren naar een monoloog. Hier komt het belang van rituelen en symbolen om de hoek kijken: het aansteken van een kaars, het uitschrijven van een gebed op een briefje bij het kruis, de vredeswens vergezellen met een handdruk of knuffel, het samen vieren van het Avondmaal en ga zo maar door. Met lijf en leden ervaren hoe liturgie verandert in een stukje ‘hemel op aarde’. Dat is óók ervaren en beleven.

Participatie

Niet alleen draagt lichamelijkheid in het vieren bij aan het belevings- en ervaringsaspect, maar het geeft ook het gevoel van betrokkenheid en participatie. Om jongeren te betrekken in het vieren, is het van belang dat ze mee mogen doen. Niet enkel in liturgisch opzicht door middel van rituelen, maar ook in organisatie en uitvoering. Het hebben van een taak en verantwoordelijkheid, het mee mogen denken en doen en daarmee de boodschap krijgen: jouw inbreng is belangrijk! Je hebt een stem.

Zoals er werd geschreven: ‘’Schakel jongeren in als uitvoerder, dan is de helft al gewonnen. Concreet zou een muzikaal begaafd gemeentelid samen met de jongeren een praiseband kunnen starten. Daarbij is niet een gelikte praiseband het doel, maar het proces. De kwaliteit op zondagmorgen is niet doorslaggevend, maar de relatie tussen de deelnemers van de band. Ze maken niet alleen muziek, maar praten ook met elkaar over wat aanbidding precies is. Wat betekent het om een leven van aanbidding te leiden? Dan kan het zijn dat er op zondagmorgen de meest verschrikkelijke band op het podium staat, maar dat ik toch blij ben om het te zien. Dominees zullen moeten openstaan voor modder in de kerk: dus dat er dingen fout gaan. Dat is inherent aan jongerenwerk: dat je ruimte geeft aan het experiment.”[3]

Relevantie

Na het benoemen van het belang van ervaring, lijfelijkheid in liturgie en participatie, valt er natuurlijk nog genoeg te zeggen over de inhoud. Er kan het beeld zijn ontstaan dat jongeren niets hebben met een preek, dat ze het ‘gewoon’ leuk vinden om van alles te ervaren en dat de verdere inhoud ze niets boeit. Dit is onzin. Het zal misschien opgaan voor een minderheid, maar zeker niet voor het gros van de doelgroep. En dat is maar goed ook, want in de kerk en in onze vieringen gaat het uiteindelijk om de inhoud. Dat is waar onze kracht ligt en dit is maar goed ook: want als het gaat om jeugdcultuur en haar uiterlijke schijn, zal de kerk altijd een beetje achter blijven en het verliezen van de concurrentie.

Dat is niet alleen een mening die volwassenen is toegedaan. Een (iets oudere) jongere zegt het zo: ‘’De kerk mag best traditioneel zijn. De kerk moet vooral niet hip willen wezen. Als het maar relevant is wat hij naar voren brengt. Ik mis eigenlijk de interactie met de tijd. De presentatie moet meer op mijn leven afgestemd zijn en op mijn leeftijdgenoten. Ik hoef op dit moment nog niet zo nodig in de hemel te komen. Ik ben veel meer bezig met relaties, met vriendschap, met sport, met het leven zelf. Daar moet het dan ook over gaan in een dienst.’’[4]

Inhoud, prima – maar dan wel relevant! Zo luidt de boodschap, in eigenlijk alles wat ik over dit thema heb gelezen en in alle onderzoeken die er naar dit onderwerp zijn gedaan. In zekere zin heeft ook dit te maken met het willen ervaren: de inhoud moet raken aan mijn belevingswereld, het moet iets te zeggen hebben over mijn concrete bestaan: dat is waar het om gaat!

Kennisoverdracht, prima – maar dan wel in kleine porties! Liever een korte preek rondom een praktisch thema, dan een lange diepgaande studie over Openbaring. Al betekent dat weer niet dat we alle ‘moeilijke’ inhoud maar opzij moeten laten liggen. ‘’Voor een authentieke liturgie moet je de teksten niet per se aanpassen, het gebedskarakter niet afzwakken en de verwijzingen naar God niet laten vervagen. De vreemdheid van Bijbelteksten hoeft geen struikelblok te zijn voor jongeren. De confrontatie met het onbekende kan net iets doen oplichten van het mysterie.’’[5] Toegankelijke taal is wel belangrijk. Geen Jip en Janneke, maar ook geen hippe Engelse termen als dat niet bij je past.

Authenticiteit

Want naast alle ervaring en beleving, is authenticiteit toch wel een speerpunt. Wat je ook doet, probeer het niet te doen om maar hip te zijn, om maar dat te zeggen waarvan jij denkt ‘dat ze dat wel willen horen’. Jongeren houden van echtheid. Een voorganger moet trouw zijn aan wat hij of zij preekt, trouw aan eigen spiritualiteit. Ze zijn op zoek naar goede voorbeelden, die eerlijk zijn over eigen leven. Maar ook moet er de ruimte zijn voor eerlijkheid aan de kant van de jongeren: ruimte voor kritische vragen en twijfels om met elkaar te bespreken. Ruimte voor discussie in plaats van klakkeloos aannemen wat de voorganger zegt. Dit vraagt van hen die leiden, preken en organiseren ‘een goed verhaal’ en eerlijke bezinning op eigen (geestelijk) leven. Op basis van autoriteit neemt de jongere generatie niet zomaar meer iets aan.

Relatie

Naast authenticiteit en echtheid, is de relatie van groot belang. In voorgaande alinea’s heb ik diverse elementen genoemd die van belang zijn als we nadenken over het vieren met jongeren. Maar het is, denk ik, vanzelfsprekend dat dit ingebed moet zijn in een groter verband. Iets waar jongeren uiteindelijk ook naar verlangen. Tijdens grote evenementen en christelijke festivals ontvangt de jongere de boost of kick in zijn of haar geloofsleven, maar als het goed is, bestaat er daarna ook het vangnet in de christelijke gemeente. De relatie met thuisfront. Gemeenteleden die om jongeren heen staan en geloof zichtbaar maken. Mensen die tijd investeren in de relatie en die goed kunnen luisteren. Dit is niet (juist niet!) enkel de verantwoordelijkheid van jeugdwerkers en voorgangers.

Als ik het aspect relatie noem, kom ik ook nog even terug op wat ik in het begin van dit essay noemde, over de vervagende grenzen tussen christelijk en seculier. Neem bijvoorbeeld Flevo Festival, waarvan het programma niet enkel christelijke onderdelen bevat en waar ook veel rand- of niet-kerkelijke jongeren op af komen, juist om die reden. De onderlinge ontmoeting staat hier centraal. Jongeren gaan met elkaar in gesprek en wisselen geloof en ongeloof uit. Zaken die werkelijk ertoe doen en relevant zijn, worden besproken. Dat iedereen dan niet precies hetzelfde godsbeeld heeft en zijn of haar geloof op de traditionele manier praktiseert, verdwijnt dan op de achtergrond.

Conclusie

Aan het einde van mijn essay zal ik nog kort ingaan op de vraag die ik in het begin stelde en wat ik vervolgens behandeld heb. Ik stelde vraag: is er daadwerkelijk spektakel nodig om de jongeren te bereiken? (is het: hoe hipper, hoe beter?) En: hoe kunnen we het beste vieren met jongeren?

Teruglezend realiseer ik me dat er veel tegenstellingen zijn. Jongeren willen ervaren en beleven, maar met een ervaring zonder enige inhoud bereik je weinig. Inhoud is wel belangrijk, maar als het niet wordt gebracht door iemand die authentiek is, strand de boodschap waarschijnlijk al voordat hij de oren bereikt. Zo blijkt vieren met jongeren vooral een dynamisch gebeuren te zijn. Niet iets wat we zomaar even doen omdat het nu eenmaal een beetje erbij hoort, maar vanuit de overtuiging: jong gevierd, is oud gedaan. Daarbij onszelf afvragend: wat willen we bereiken?

Hipper is niet per definitie beter. Corjan Matsinger noemt in een artikel het voorbeeld van de zeventigjarige die op zaterdagavond in het jeugdcafé met de jongeren schaakte en kletste[6]. Niets hips aan en toch zijn zulke mensen onmisbaar. Omdat ze bovenal geloven in de toekomst van deze generatie, omdat ze geloven in de Kerk en in de combinatie van deze twee.

Bij het lezen van ‘Goed bedoeld’ van Jacqueline Kool raakte ik geboeid door de thematiek rondom zingeving van het lijden. Onder lijden versta ik binnen dit essay: de lichamelijke handicap of ziekte. In het bijzonder wil ik in dit essay ingaan op wat er gezegd wordt in het hoofdstuk ‘De moedige gehandicapte’. Wat mevrouw Kool hier schetste, riep bij mij diverse (voor-)beelden op, omdat ik de cultuur herkende die zij beschreef:

Eén voorval gaat enkele jaren terug en is me altijd bij gebleven. In een kerkelijke gemeente verloor een jong echtpaar hun zes jaar jonge geadopteerde zoontje, van het ene op het andere moment. Een bacterie was hem fataal geworden. In de kerk was tevens een vrouw die haar man had verloren en graag getuigde van de positieve gevolgen die het overlijden van haar man tot stand had gebracht: kinderen die tot geloof waren gekomen, een verdiepte relatie met God, enzovoorts. Ze zag dat op deze manier God er toch een bedoeling mee zou hebben gehad. In een Bijbelstudiekring kwamen deze mensen met elkaar in gesprek, overigens op een persoonlijke en vriendschappelijke toon. De man, die ondertussen al twee jaar verder was na het overlijden van zijn kind, reageerde op het getuigenis van deze vrouw, met dat hij, hoewel hij God niet zozeer iets kwalijk nam, hij ook niet kon zeggen dat dit grote verlies hem iets positiefs had gebracht, – of dat God hier enige bedoeling mee zou hebben gehad. Ik herinner me nog goed dat de vrouw in kwestie toch enigszins teleurgesteld was over deze reactie. Lijden was toch iets wat God op je pad bracht met een reden en het was eigenlijk erg jammer dat deze man dit niet inzag. Dat hij niet verder kon kijken dan het traumatische verlies.

Schuld of moed

In deze manier van denken wordt niet de waarom-vraag gesteld, maar wordt dit gecorrigeerd met: waartoe? Ook hier, net als bij ‘De schuldige zieke’ wordt een handicap of ziekte gezien als iets wat God op je pad heeft gebracht met een reden. Welke redenen dit zouden kunnen zijn, zal ik verderop in dit essay benoemen. Verschil met de schuldvraag is, is dat het lijden niet wordt gezien als iets wat je verdiend hebt omdat je hebt gezondigd. Overeenkomstig hebben beide gedachtegangen dat ziekte en handicap niet iets is wat zomaar op je pad komt, maar door God zelf gestuurd of bedoeld.

Bijbel

Veel van deze ideeën zijn gestoeld op boeken en verhalen die spreken over het goede wat lijden en verlies kan bewerkstelligen. Paradoxale titels als ‘De zegen van het lijden’ (Aad van de Sande) zijn in deze gedachtegang niet vreemd. Ook de werken van Joni Eareckson Tada spreken over de positieve uitwerking die een ongeluk/handicap  kan hebben. Ik herinner me ooit eens dat Joni in één van haar boeken schreef dat lijden als een kado moest worden gezien, een voorrecht, iets om dankbaar voor te zijn. En, nog een stap verder, dat je uitverkoren was om dit te dragen. Uitspraken als: ‘God heeft het zo gewild’, ‘God heeft er een bedoeling mee’ of ‘God moet wel iets speciaals met je voor hebben’, worden in deze opvatting niet raar gevonden.

Natuurlijk komen deze voorbeelden uit boeken en verhalen niet zomaar uit de lucht vallen. In de Bijbel komen we meerdere verzen tegen die deze theorie lijken te ondersteunen.

Een aantal voorbeelden:

-       1 Petrus 4:12
-       1 Tessalonicenzen 3:3
-       Filippenzen 1:29
-       Handelingen 5:41
-       Hebreeën 12:7-11
-       Hebreeën 5:8

Bewust heb ik ervoor gekozen om de teksten op deze manier weer te geven. Het valt me op dat veelal in Bijbelstudies of preken rondom dit thema, zulke losse verzen worden aangehaald. Er lijkt weinig sprake te zijn van een grondige exegese en het bestuderen van de context waarin het Bijbelvers / boek geschreven is. Als dit wel gedaan wordt, blijkt het veelal te gaan om een lijden als gevolg van het christen-zijn in die tijd: de vervolging en verdrukking van christenen, zoals we heden ten dage tegenkomen bij het werk van bijvoorbeeld Open Doors.

Doelen

We zien dus dat aan het lijden een bepaald doel wordt gekoppeld. Het lijden wordt hierdoor zinvol en van betekenis. Aan welke doelen moeten we in deze context denken?

-       Afgedwaalde gelovigen worden door ziekte weer tot geloof gebracht.
-       Als teken voor de wereld: anderen tot geloof of inkeer brengen.
-       Ontwikkeling van karakter. (Dit wordt ook wel heiliging genoemd)
-       Zuivering en loutering. (Ranken die gesnoeid worden voor meer vrucht)
-       Versterking van geloof / de relatie met God.
-       Voorbeeldfunctie. (De inspiratie uit het verhaal van Joni)
-       Anderen bij kunnen staan. (Door deze situatie kan ik anderen beter helpen)
-       Door te lijden krijgen we deel aan het lijden van Christus zelf.

(Pastorale) consequenties

Het op deze manier omgaan met, en zin geven aan lijden, brengt vanzelfsprekend consequenties met zich mee. In het positieve geval kan het de zieke of gehandicapte helpen om vat te krijgen op de ziekte of het handicap. Er is een verklaring voor en dat lijkt altijd beter te zijn dan de zinloosheid van het alternatief. Het gevoel van machteloosheid kan te lijf worden gegaan. Het bestaan lijkt minder willekeurig, de dingen gebeuren niet zomaar: ze hebben een doel of zin. God is in controle, Hij heeft het op je pad gebracht en dus is het goed: immers, God weet wel wat Hij doet.

In dit essay wil ik de nadruk leggen op de negatieve consequenties van deze benadering. Immers, ik schrijf dit voor hen die binnen het pastoraat werkzaam zijn en zich veelal bezighouden met zingeving in combinatie met lijden.

Allereerst wil ik de punten benoemen die Jacqueline Kool zelf aanstipt in haar boek.

-       Door deze definiëring van de zin van het lijden, kan gemakkelijk voorbij worden gegaan aan wat de ander daadwerkelijk nodig heeft aan aandacht en ondersteuning. Wat heeft iemand met een handicap of chronische ziekte aan een moreel of pedagogisch nut als het al zo moeilijk is om het hoofd boven water te houden? (p.69)

-       Het maakt lijden tot iets individueels dat moedig gedragen moet worden. Daarmee ontneemt het mensen die iets mankeren de mogelijkheid om zich te verzetten tegen hun zogenaamde lot. Ook verduistert het dat er heel vaak maatschappelijke oorzaken zijn aan te wijzen voor lijden. Zo kunnen armoede en maatschappelijke ongelijkheid leiden tot fysiek lijden. (p. 70)

Daarnaast ben ik van mening dat in een dergelijke opvatting het gevaar dreigt dat er een bepaalde elitaire gedachtegang kan ontstaan. In het voorbeeld waarmee ik begon, sprak ik over de vrouw die zelf zin had gevonden in haar lijden, maar moeite had met degene die dit niet had en eerlijk zijn worsteling en pijn benoemde. Degene die het lijden opvat als Gods manier om door haar of hem heen te werken, zou deze gedachtegang nooit moeten zien als de standaard: dat iedereen dit zo zou moeten ervaren, of in ieder geval: elke christen die de Bijbel serieus neemt.

Hier verder op doorgaand: we moeten oppassen dat het godsbeeld dat we verkondigen, niet enkel een beeld is wat de zieke en zwakke aanspreekt. Natuurlijk: God is degene die opkomt voor de zwakke en de arme. We lezen regelmatig dat Hij speciale zorg heeft voor ‘de wezen en de weduwen’. Maar niemand heeft iets te zeggen over zijn of haar eigen lot en hoeveel lijden en tegenspoed hij of zij in het leven voor de kiezen krijgt. Houdt God dan meer van de zieke en zwakke? Maar hoe zit het dan met hen die een leven leiden zonder al te diepe dalen? Houdt God daar dan minder van? Is God bij deze mensen minder gericht op heiliging, of kan Hij in hen minder Zijn werk doen? Ik zeg hierop hartgrondig nee. Sterker nog: ik durf dit af te schrijven als onzin.

Tevens wil ik de vraag opwerpen: heeft God lichamelijke mankementen nodig om zichzelf zichtbaar te maken? Als we zo denken, hebben we wel een heel beperkt en menselijk godsbeeld.

Ook vraag ik me af of we menselijk ziek-zijn en lijden kunnen vergelijken met het lijden van Christus. Is dit wat wordt bedoeld met teksten die spreken dat we door ons lijden aan Zijn lijden  deel kunnen krijgen? Mogen we het lijden zoals benoemd wordt in de Bijbel, klakkeloos kopiëren naar ons eigen leven? Voordat we dat doen is een diepgaand hermeneutisch onderzoek nodig naar de teksten in een groter verband, in plaats van losse verzen die het woord ‘lijden’ in zich dragen, bij elkaar te knippen plakken.

Ik noemde zojuist al even een punt wat Kool aan stipt in haar boek. Nogmaals wil ik benadrukken dat een dergelijke manier van omgang met lijden, veelal kan leiden tot passiviteit en een gewillig dragen – bijna zoals we in Jesaja 53 lezen ‘’zoals een lam ter slachtbank gaat’’. Maar zelfs in het leven van Christus zien we de worsteling: Laat deze beker toch aan mij voorbij gaan! Misschien gaan we soms te snel over naar het: maar laat niet mijn wil, maar Uw wil geschieden…

Conclusie

Bovenstaande woorden lijken op een scherpe manier af te rekenen met de hele idee dat lijden iets van zin in zich kan dragen. In mijn conclusie wil ik benadrukken dat dit niet het geval is. Ik ben van mening dat tegenspoed ons inderdaad kan vormen op een positieve manier. Maar dit is niet iets waar christenen een monopolie op hebben: ook bij andere religies en bij mensen die niet in een god geloven, treffen we deze gedachtegang aan.

Daarnaast heb ik vooral ook willen waarschuwen voor de negatieve gevolgen die deze gedachtegang kan hebben en waarvan ik denk dat we bewust moeten zijn, zeker voor hen die werkzaam zijn binnen het pastoraat en te maken hebben met kwetsbare mensen.

Mijn conclusie is, dat we in pastorale setting zeer voorzichtig moeten zijn om een doel te koppelen aan het lijden waar de pastorant mee te maken heeft. Met de woorden van Jacqueline Kool wil ik graag afsluiten: ‘’Natuurlijk zijn er mensen die zelf ervaren dat hun ziek zijn en het eventuele lijden dat dat voortbrengt hen uiteindelijk een rijper en religieuzer mens maakt. Pijn en lijden kunnen maken dat je leven er heel anders komt uit te zien en het werpt je terug op jezelf. Dit kan betekenen dat het noodzakelijk is prioriteiten te stellen en te kiezen voor wat je als wezenlijk ervaart. Mensen kunnen zich in dat proces dichter bij God voelen en zo zin geven aan hun eigen lot. Maar dat is altijd een proces op het scherpst van de snede en alleen door de persoon zelf te ontdekken en te benoemen. Waar mensen (toevoeging van mij: pastores) dat voor anderen gaan doen, gaat het doorgaans fout – hoe vol overtuiging of goed bedoeld het wellicht ook is.’’ (p.71)

’God heeft geen speciale bedoeling met mij; ik lijd niet plaatsvervangend om als Jezus te zijn of zielen te redden van het vagevuur; ik heb zowel meer als minder gezondigd dan mensen die ik ken; ik ben er niet om anderen geduld te leren, medelijden of liefdadigheid, hun tegenspoed te leren verdragen of hun te leren dankbaar te zijn voor wat ze hebben…’’

Uitspraak van theologe Adele B. McCollum. Overgenomen uit: Goed bedoeld, J. Kool.

Now I wonder whether I have sufficiently realized that during all this time God has been trying to find me, to know me, and to love me. The question is not “How am I to find God?” but “How am I to let myself be found by him?” The question is not “How am I to know God?” but “How am I to let myself be known by God?” And, finally, the question is not “How am I to love God?” but “How am I to let myself be loved by God?” God is looking into the distance for me, trying to find me, and longing to bring me home.”

From The Return of the Prodigal Son: A Story of Homecoming by Henri J. M. Nouwen (New York: Image Books, 1992).

Ik houd van sneeuwwitje, die de dwergen een stelletje neuroten vond.
“Wie heeft er op mijn stoeltje gezeten? Wie heeft er van mijn bordje gegeten?’
En van de dwerg, die helemaal niet zoveel van Sneeuwwitje hield;

‘Toen zij er nog niet was, waren wij nog met zeven. En nu? Moet je ons nu eens zien.’
Van de reus die kwaad is, omdat iedereen zijn schoenen laarzen noemt.
Ik houd van wie niet in het sprookje past. Maar vooral

hou ik van Icarus die wist dat de was zou smelten en toch naar de zon toe vloog.

© Tjitske Jansen,
uit: Het moest maar eens gaan sneeuwen
Uitgeverij Podium, 2003